Het leven van een vleeskuiken

De huidige gedomesticeerde kip is het product van duizenden jaren fokken. Haar natuurlijke soortgenoot is de Rode Kamhoen (Gallus Gallus), die in Azië voorkomt. Ondanks de grote fysiologische verschillen vertonen vleeskuikens gedrag dat we ook zien bij de Rode Kamhoen.

Spelgedrag

Kippen leven in groepen. Onder natuurlijke omstandigheden verlaat een moederkip, een hen, de groep zodra ze klaar is om haar eieren te leggen. De hen blijft drie weken lang op het nest zitten; ze gaat slechts één keer per dag kort weg om te eten en te drinken. Hoewel de embryo's nog in ontwikkeling zijn, kunnen ze al een roep voortbrengen waarmee ze hun moeder stimuleren om terug te komen naar het nest. Ook als een embryo te koud wordt, communiceert deze met zijn moeder. Als de hen daarop het ei dichter bij het nest legt, kan de embryo een roep voortbrengen om aan te geven dat hij nu warm is. Doordat een kuiken al met zijn moeder communiceert in het ei, herkent een kuiken de roep van zijn moeder zodra hij uit het ei kruipt. Het net geboren kuiken begint zijn omgeving te verkennen en naar bolvormige objecten te pikken. Een hen leert haar kinderen wat eetbaar is door te roepen en naar de grond te pikken. Als de kuikens naar oneetbare dingen pikken, dan zal hun moeder hen corrigeren door intensiever het goede voorbeeld te geven.

De eerste vier dagen blijven de kuikens dicht bij hun moeder. Zo blijven ze warm en krijgen ze bescherming. Als het gaat regenen, schuilen de kuikens onder de vleugels van de hen. De kuikens leren van hun moeder een stofbad te nemen en op stok te gaan. Ook laat de hen zien hoe de kuikens moeten reageren bij gevaar. Ze heeft meer dan 20 verschillende geluiden waarmee ze onder andere kan aangeven of er gevaar is en of dit gevaar uit de lucht of over de grond komt. De kuikens leren door spelgedrag ook van elkaar. Waarschijnlijk leren ze op die manier hoe ze bijvoorbeeld moeten reageren op agressie. Als de kuikens ouder worden, durven ze steeds verder van hun moeder weg te lopen. Na 6 weken lopen ze al tot 20 meter afstand van hun moeder. Vanaf deze leeftijd vormen de kuikens ook een hiërarchie; door te hoppen (ergens naar toe springen), dreigen (gestrekt rechtop staan met de kop boven een ander), springen, trappen en agressief pikken wordt de dominantie bepaald. Na 8 tot 10 weken gaan de kuikens zelfstandig op zoek naar eten, maar ze blijven nog in de buurt van hun moeder en broertjes en zusjes. Als de kuikens 18 weken oud zijn, sluiten ze aan bij de rest van de groep.

Vriendschapsbanden

Kippen hebben een ingewikkelde sociale structuur. Een groep bestaat uit 4 tot 30 individuen. Er is een dominante haan en ondergeschikte hennen en hanen. De groep slaapt samen in dezelfde boom. De dominante haan beschermt zijn territorium, maar tolereert de aanwezigheid van ondergeschikte hanen. Hij jaagt deze hanen wel naar de randen van zijn territorium, zodra ze jongvolwassen zijn. Ook de hennen hebben onderling een pikorde, die stabieler is dan bij de hanen. Om de hiërarchische positie van een groepsgenoot te weten, herkennen kippen elkaars kop. Kippen kunnen tot circa 200 soortgenoten individueel herkennen. Ook communiceren hanen over hun positie door te kraaien. Daarnaast kijken kippen naar het gedrag van groepsgenoten om te bepalen wat de positie is van een andere (vreemde) kip. Naast dominantierelaties hebben vooral hennen ook vriendschapsbanden. Dit reduceert stress en versterkt de sociale band.

Kippen vertonen onder natuurlijke omstandigheden een vast patroon van gedragingen. In de ochtend zoeken ze naar eten, rond het middaguur nemen ze een stofbad en in de namiddag verzorgen ze hun verenkleed. Nadat ze een tweede periode op zoek gaan naar eten, gaan de kippen 's avonds gezamenlijk “op stok”. In de natuur zijn kippen het grootste deel van de dag op zoek naar eten en hun omgeving aan het verkennen.

Intelligent

Uit onderzoek blijkt dat kippen veel intelligenter zijn dan de meeste mensen aannemen. Zo hebben net geboren kuikens een getalsbegrip tot 10; ze onderscheiden van 10 gaten het gat waar ze eten kunnen vinden. Ook hebben kippen een tijdsbesef; onderzoekers leerden kippen tussen 6 en 7,5 minuten naar een touchscreen te pikken zodat ze meer eten kregen dan wanneer ze meteen pikten. Helemaal verbazingwekkend is het vermogen van kippen om het voortbestaan van objecten te begrijpen. Deze eigenschap houdt in dat iemand begrijpt dat een object blijft bestaan, ook als je deze niet meer ziet. Mensenbaby's ontwikkelen dit begrip pas na 6 tot 7 maanden. Jonge kuikens bleken een object dat ze door een klein raampje gezien hadden te onthouden en te kunnen opzoeken door langs obstakels te lopen.

Het vlees dat in de supermarkt verkocht wordt als kip is eigenlijk kuikenvlees. Al na 6 weken, of hoogstens 12 bij biologisch, gaan de kuikens op transport naar het slachthuis. De dieren groeien in deze korte periode tot een gewicht van 2 tot 3 kilo. Dit is alleen mogelijk doordat ze enorm zijn doorgefokt op groeisnelheid. De vleeskuikensector is erop toegespitst om met zo min mogelijk voer, in zo kort mogelijke tijd zo veel mogelijk kippenvlees te produceren, omdat op die manier de meeste winst gemaakt kan worden. Om dat te bereiken bestaat de vleeskuikensector uit een serie van sterk gespecialiseerde bedrijven.

Fokbedrijf

Het fokbedrijf kruist verschillende kippenrassen om zo de gewenste genetische eigenschappen te krijgen. Er zijn slechts drie bedrijven in de hele wereld die bezig zijn met de genetica van vleeskippen. De kippen op deze fokbedrijven worden overgrootouderdieren genoemd, het zijn namelijk de overgrootouders van de vleeskippen. Het fokbedrijf probeert hanen te krijgen die snel groeien en veel spieren, dus vlees, hebben. De hennen moeten ook 'vlezig' zijn, maar vooral veel eieren leggen omdat er uiteindelijk veel vleeskuikens uitgebroed moeten worden. Voor de fok worden de hanen alleen in een kooi gehouden, de hennen in kleine groepen of ook alleen in een kooi. De kippen kunnen vrijwel geen natuurlijk gedrag vertonen. Met name de hanen hebben door hun groeisnelheid veel fysieke problemen. De kuikens die uit het ei kruipen in de fokbroederij zijn de grootouderdieren.

Opfokkers

Bij de opfokker leggen de grootouderdieren de eieren waar ouderdieren uit geboren worden. Ouderdieren zijn de ouders van de vleeskuikens. De opfokker krijgt de grootouderdieren uit het fokbedrijf en kruist deze om ouderdieren te kunnen leveren aan de ouderdierhouder. Zowel de opfokker als de ouderdierhouder dienen om uiteindelijk miljoenen vleeskippen uit het ei te kunnen laten kruipen. Het fokbedrijf levert kleine aantallen kippen af met de juiste genetische eigenschappen, de opfokker zorgt dat hieruit een groter aantal ouderdieren komt. Sommige bedrijven combineren dan ook opfokken en vermeerderen.

Ouderdierhouders of vermeerderingsbedrijven

Bij de ouderdierhouder kruisen de hanen die snel groeien met de hennen die veel eieren leggen. Het doel is om eieren te produceren waar de vleeskuikens uit zullen komen. De ouderdieren worden gemakkelijk te vet en zwaar om nog te kunnen voortplanten. Om die reden geeft de ouderdierhouder zijn kippen beperkt voedsel, vooral tijdens het opgroeien van de ouderdieren. Ouderdieren voor vleeskippen lijden daardoor honger en dorst. In de biologische industrie wordt gewerkt met een kruising tussen hennen die minder snel groeien, de dwergmoederdieren, en reguliere hanen. Daarbij worden alsnog de hanen in hun voeding beperkt. Door de onnatuurlijke omstandigheden vertonen hanen geen baltsgedrag in de industrie. De hennen hebben daardoor geen interesse in de hanen. Dit leidt tot ruw paargedrag van de hanen, ook omdat de hanen zwaar zijn. De hennen krijgen daardoor chronische stress, angst en wonden. Om de wonden te voorkomen worden de sporen en achterste tenen van de ouderhanen weggebrand als ze nog kuikens zijn. Deze behandeling is stressvol en veroorzaakt pijn.

Broederij

Op de broederij kruipen de vleeskuikens uit hun ei. De eieren worden kunstmatig uitgebroed in een broedkast. De broedkasten worden na 21,5 dag in één keer geleegd. Er is geen water of eten beschikbaar in de kast. De kuikens die vroeg uit hun ei zijn gekomen, zitten daardoor dagenlang zonder voer en water in de donkere kast. Als een kuiken nog niet is geboren na 21 dagen, wordt het met schaal en al weggegooid. In zogenoemde patiostallen wordt de broederij gecombineerd met de vleeskuikenhouderij; de kuikens kruipen dan uit hun ei in de stal waar ze ook afgemest worden.

Vleeskuikenhouders

Bij de vleeskuikenhouders worden de kuikens zo snel mogelijk op het slachtgewicht gebracht. In 40 dagen groeien ze tot een gewicht van 2,2 kilo. In de biologische industrie krijgen de vleeskuikens 80 dagen om een gewicht van 2,6 kilo te bereiken. Ongeveer een op de 25 dieren sterft nog voor deze leeftijd te bereiken. In een grote hal met zaagsel of ander strooisel op de grond worden 20 dieren per vierkante meter gehouden, er leven duizenden kuikens per stal. De dieren leven op hun eigen ontlasting, de stal is stoffig en ruikt naar ammoniak. Vaak worden dode dieren niet opgeruimd en ontbinden tussen hun levende soortgenoten. De stal heeft geen ramen waardoor de kippen niet weten of het dag of nacht is. Van oudsher bleef het licht in de stal constant branden. Tegenwoordig imiteren boeren meerdere "nachten" binnen 24 uur, omdat dit goede resultaten geeft qua vleesopbrengst. Doordat vleeskuikens erop zijn gefokt zo snel mogelijk te groeien op zo min mogelijk voer, doen zich grote welzijnsproblemen voor. Lees meer over ziektes en welzijnsproblemen in het artikel "een zieke industrie". Als de kuikens hun slachtgewicht hebben bereikt, wordt de stal leeggeruimd. Dit gebeurt in het donker, omdat kippen dan rustiger blijven. De kuikens worden meestal handmatig gevangen. De vangers grijpen in iedere hand meerdere dieren bij hun poten en tillen ze ondersteboven op. Ze worden dicht op elkaar in kratten gestopt en op een vrachtwagen geladen. Daarbij breekt of kneust 8% van de kuikens vleugels, borst of poten. Het is niet verwonderlijk dat veel kuikens verstijfd van angst aankomen in het slachthuis.

De slachterij

In het slachthuis aangekomen, worden de kuikens verdoofd. De meest omstreden verdovingsmethode is de waterbadmethode. Daarbij staat er een lichte spanning op een bad met water. De kippen worden met hun kop door het water gehaald. Hoewel per 1 januari 2012 verboden, gebruikten begin 2013 enkele slachterijen deze methode nog steeds. De meeste slachterijen verdoven door een elektrische schok direct op de kop van de kip te geven of met CO2. De slachters hangen de kuikens ondersteboven met hun poten aan een soort kabelbaan. Hun keel wordt machinaal open gesneden en de jonge dieren bloeden dood.

Vleeskuikens kampen met een grote verscheidenheid aan ziektes en gedragsproblemen. De problemen worden veroorzaakt door een combinatie van snelle groei en de onnatuurlijke omstandigheden in de stal. De stress die kippen hebben door de hoge bezettingsgraad maakt hen vatbaar voor ziekteverwekkers.

Voetzoollaesies

De bekendste aandoening van vleeskuikens is voetzoollaesies, een aantasting van de huid van de voetzolen. Het begint bij een verkleuring van de huid en weefselwoekering. Dit kan uitgroeien tot zwellingen, aantasting van diepere huidlagen en ontstekingen. Maar liefst twee op de drie kippen heeft last van milde tot ernstige voetzoollaesies. De infecties zijn pijnlijk, vleeskuikens met de aandoening lopen minder rond in de stal en hebben door de pijn ook minder trek in eten. Kippen leven op hun eigen ontlasting, de ammoniak daarin tast de huid van hun klauwen aan. Als de plekken open springen, kunnen ze gaan ontsteken. Als oorzaak van de aandoening wordt vooral gewezen op het strooisel; als dit vochtig is, wordt de kans op voetzoollaesies groter. Ook heeft het aantal dieren per vierkante meter invloed; als er minder kippen in een stal zitten, kan het strooisel namelijk drogen. Toch is het percentage voetzoollaesies in de biologische stallen veel hoger dan in reguliere stallen.

Brandhakken (hakdermatitis) en borstblaren

Als de kuikens groter groeien, kunnen ze zich steeds minder bewegen. Ze gaan op hun hakken en borst in het natte strooisel liggen. Dit veroorzaakt irritaties op hun hakken, bekend als brandhakken. Brandhakken komen vaak voor; waarschijnlijk heeft meer dan 10% van de kuikens er last van. De kuikens groeien vooral snel bij hun borstspier, waardoor ze als het ware voorover kantelen. Dit veroorzaakt irritaties aan hun borst, borstblaren. Brandhakken en borstblaren zijn in feite symptomen van dezelfde ziekte als voetzoollaesies en ze gaan vaak ook samen.

Geirriteerde ogen en luchtwegen

De kuikens leven dicht opeengepakt in een stal. Hun mest wordt niet afgevoerd, ze lopen op elkaars uitwerpselen. Daardoor is de ammoniakconcentratie in een stal hoog en krijgen de kuikens last van geïrriteerde ogen en luchtwegen. Op de beelden van Ongehoord zijn regelmatig kuikens te zien die nauwelijks kunnen ademen.

Draainek, sterrenkijkers en kreupelheid

Door een ontsteking in de hersenen gaan sommige kuikens met hun kop omhoog staan (sterrenkijker) of juist naar beneden en opzij (draainek). Een bacteriële infectie kan ook leiden tot kreupele kuikens. De industrie reageert over het algemeen met het gebruik van grote hoeveelheden antibiotica om deze ziektes te voorkomen en te bestrijden.

Verlamming en verminderde mobiliteit

Maar liefst 90% van de vleeskuikens beweegt zich abnormaal als ze de slachtleeftijd bereiken. Dit kan verschillende oorzaken hebben. Behalve genoemde dermatitis en bacteriële infecties, kunnen ook botafwijkingen problemen geven voor het bewegen van de kuikens. Het skelet van een vleeskuiken kan de snelle spiergroei in feite niet bijbenen. Dit leidt tot botbreuken en vergroeiingen. Een andere zeer pijnlijke aandoening is spondylolisthesis, waarbij de ruggewervel ontwricht raakt. Als een kuiken door welke reden dan ook minder mobiel wordt, neemt daardoor de kans op voetzool-, hak- en borstblaren toe. De verminderde mobiliteit zorgt ervoor dat de kuikens hun natuurlijke gedrag niet kunnen uitvoeren. Zo is bijvoorbeeld het nemen van een stofbad erg belangrijk voor het welzijn van kippen. In de reguliere industrie is dit sowieso niet mogelijk omdat de mestlaag waar de kippen op liggen, zich niet leent voor het stofbad. In de bedrijven waar geschikter strooisel wordt gebruikt, zullen oudere kippen vaak nog steeds geen stofbad nemen door hun beperkte mobiliteit.

Beter Leven 1 sterren

Ongehoord publiceerde de beelden van twee bedrijven die een ster van de Dierenbescherming krijgen voor hun vleeskuikens. Zowel in het Brabantse Hulten als het Groningse Loppersum bleek de waardering van de Dierenbescherming ongegrond. Hoewel de kuikens volgens de Dierenbescherming langzamer groeien, trof het onderzoeksteam van Ongehoord dezelfde welzijnsproblemen aan als bij reguliere kuikens. Er waren dieren met verlammingen, vergroeide poten, ademhalingsproblemen en andere aandoeningen die worden toegeschreven aan groeisnelheid. Het langzamer groeien is dan ook relatief; de kuikens groeien binnen 8 weken richting 2,3 kilo. Op beide plekken lagen kadavers, in staat van ontbinding, in de stal. De uitloop bij het Dierenbeschermingsvlees is overdekt, ommuurd en de grond is verhard en zonder beplanting. De naam uitloop is dus misleidend; het gaat om een extra stuk stal. De sterrenstal in Hulten is van Elly de Kort, de voornaamste woordvoerder van de vleeskuikenhouders.

Beter Leven 2 sterren

Thymen van Voorthuizen uit Terschuur krijgt van de Dierenbescherming 2 sterren voor zijn vleeskuikens. In de overvolle stal trof het onderzoeksteam de schokkendste taferelen aan van het hele onderzoek. De rug van een nog levend kuiken was volledig open gepikt. Het bloed liep uit de gapende wond en hij kon zich niet meer bewegen. Andere kippen liepen over hem heen en bleven pikken. Erg veel kippen hadden wonden aan voetzolen en hakken (voetzoollaesies en hakdermatitis), ze liepen moeizaam of niet. Het onderzoeksteam vond een kip met zijn vleugel slap naast zich in de mest. Bij inspectie bleek zijn poot wit uitgeslagen. Hij kon uiteraard niet meer lopen.

Licht

Volgens de Dierenbescherming moet het minimaal 8 uur achter elkaar donker blijven in de Beter Leven stal, zodat de kippen een normaal dagritme krijgen. Opvallend genoeg brandde het licht in de stal, toen het onderzoeksteam om drie uur 's nacht aankwam. Het licht ging om half vier uit. Dit moet betekenen dat de Beter Leven kuikens in Terschuur geen nacht van 8 uur krijgen. De stal heeft namelijk ramen en wordt dus ook verlicht als de zon opkomt. Het onderzoeksteam bezocht de stal in september, de zon ging toen onder om acht uur en kwam op om zeven uur. Het is daardoor niet mogelijk dat het acht uur donker was of zou zijn in de stal.

Biologisch (Beter Leven 3 sterren)

Ongehoord publiceerde beelden van twee biologische vleeskuikenstallen. In Dreumel werden in de stal van de familie Vink dode en stervende kuikens vastgelegd. De situatie op boerderij De Polderhoenderhof in Lelystad was nog slechter. Naast de talloze dode en stervende kippen werden meerdere kuikens gefilmd die bijna niet meer konden lopen, kuikens met herseninfecties, vieze kontjes, ontstoken ogen en andere aandoeningen. Naar aanleiding van de gevonden misstanden besloot het onderzoeksteam van Ongehoord een verborgen camera te plaatsen in De Polderhoenderhof. Hierop was onder andere te zien dat de kuikens niet elke dag naar buiten kunnen.

Vangen

Als de kippen na 12 weken al bijna 3 kilo wegen, worden ze gevangen om naar het slachthuis te gaan. Op de beelden van de verborgen camera is te zien dat het vangen niet zachtzinnig gebeurt. Het licht in de stal gaat uit en een voorheftruck rijdt binnen. Een medewerker trapt de kippen aan de kant. De voorheftruck zet de kratten neer en rijdt weer naar buiten. Het vangen zelf gebeurt in het donker en is dus niet te zien op de camera. Als de voorheftruck weer binnenkomt, grijpt de vanger nog snel twee kippen bij hun poten en gooit ze in het krat. De volgende dag is dit ook de manier waarop de "vergeten" kuikens alsnog gevangen worden. Bekijk zelf deze beelden op www.ongehoord.info.